tylko michalbuchta.eu
cały internet

Górny Śląsk: język i religia w XIX wieku

Prezentuję trzy fragmenty monografii miasta Żory sprzed 120 lat, której autorem jest historiograf ks. Augustin Weltzel. Pierwszy i drugi opisują górnośląskie kwestie językowe w XIX wieku, trzeci urywek podejmuje sprawę koegzystencji chrześcijańskiej większości z żydowską mniejszością w sytuacji konfliktu interesów. Interpretację pozostawiam Czytelnikowi.

Dla pełnego obrazu zamieszczam obraz z oryginalnej wersji dzieła z 1888 r. (dostępna w Śląskiej Bibliotece Cyfrowej), a także wersję tekstową po niemiecku i polsku. Warto przytoczyć kontekst demograficzny miasta: w roku 1885 wśród 4450 mieszkańców było 3864 (86,8%) katolików, 333 żydów i 253 ewangelików; według danych z 1867 roku językiem ojczystym dla 2022 mieszkańców (50,6% z ówczesnych 3991) był polski, natomiast dla 1969 – niemiecki.

____

weltzel-jezyk2.jpg

In den älteren Verhandlungen der Stadtverordneten begegnen uns sogar polnisch geschriebene Protokolle. Am 23. Juni 1820 bitten sie den Magistrat um eine gedruckte Uebersetzung der Städteordnung, da viele Mitglieder der deutschen Sprache nicht mächtig seien; ja sogar der brave Tuchmacher Jacob Gallus, der mehrere Stadtämter bekleidete und durch Jahrzehnte Vorsteher der Stadtverordneten gewesen, konnte sich das Deutsche nicht aneignen. Auch bei den Evangelischen waren 1825 die größere Anzahl polnischer Zunge.

W dawniejszych obradach radnych miejskich spotkamy nawet protokoły napisane po polsku. 23 czerwca 1820 roku poprosili magistrat o drukowane tłumaczenie ordynacji miejskiej (Städteordnung), gdyż wielu członków nie potrafi zrozumieć języka niemieckiego; takoż nawet zacny sukiennik Jacob Gallus, który obejmował wiele miejskich stanowisk i przez dziesięciolecia był przewodniczącym rady, nie umiał sobie przyswoić języka niemieckiego. Również wśród ewangelików w 1825 roku większość posługiwała się językiem polskim.

weltzel-jezyk1.jpg

In der ganzen katholischen Parochie, welche 4300 Seelen faßt, befinden sich, Militär und Beamte eingeschlossen, kaum 20 Personen, die nur der deutschen Sprache mächtig sind; der vierte Theil der übrigen Parochianen können sich zwar deutsch verständigen und reden auch deutsch, besuchen aber mit Vorliebe die polnischen Predigten. Die an jedem Monatssonntage regelmäßig stattfindenden deutschen Predigten haben nur wenig Zuhörer, da die beider Sprachen Kundigen polnische Reden besser als die deutschen Vorträge verstehen.

W całej parafii katolickiej, która obejmowała 4300 dusz, znajduje się, wliczając wojskowych i urzędników, ledwo 20 osób, które znają tylko język niemiecki; czwarta część pozostałych parafian wprawdzie rozumie i mówi po niemiecku, chodzi jednak z upodobaniem na polskie kazania. Odbywające się regularnie w każdą niedzielę niemieckie kazania mają niewielu słuchaczy, ponieważ biegli w obydwu językach lepiej rozumieją polską przemowę niż niemieckie wykłady.

weltzel-zydzi.jpg

Die Bekenner des mosaischen Glaubens feiern das Purimfest zum Andenken an die Rettung der Juden durch Esther und Mardochai gegen die Anschläge Hamans, der ihre gänzliche Ausrottung beabsichtigte. Dem Fasten folgte laute Freude und Jubel, die sogenannte Fasching. Nun traf im Jahre 1826 dies Fest auf den Gründonnerstag und entstand die Frage, ob nach polizeilichen Vorschriften Lustbarkeiten an diesem, den Christen heiligen und ernsten Tage stattfinden dürften. Nach eingeholter Anfrage bei dem Stadtpfarrer hatte Bürgermeister nichts dagegen, da nur jüdische Musikanten verwendet und christliches Personal zur Bedienung nicht gebraucht werden sollten.

Wyznawcy wiary mojżeszowej obchodzą święto Purim na pamiątkę uratowania Żydów przez Esterę i Mordechaja od ataków Hamana, który zamierzał ich całkowicie wytępić. Świętu towarzyszy głośna radość i okrzyki, tak zwany Fasching. W 1826 roku wypadło to święto w Wielki Czwartek i pojawiło się pytanie, czy według przepisów policyjnych mogą się w ten dla chrześcijan święty i poważny dzień odbywać zabawy. Po zasięgnięciu opinii miejskiego proboszcza, burmistrz nie miał nic przeciwko, ale wykorzystani mogli być tylko żydowscy muzykanci, a obsługiwać nie mogły chrześcijańskie osoby.

___

Źródło: Augustin Weltzel, Geschichte der Stadt Sohrau in Ober-Schlesien, s. 514-520. Tłum. z niem.: MB.

wykop twitter blip śledzik gwar digg del.icio.us technorati

skomentuj

Możesz użyć następujących tagów: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <s> <strike> <strong>

Strona korzysta z systemu zarządzania treścią Wordpress i motywu Digg 3 Column.